تفاوت محاسن و مكارم اخلاقي

 

در برخي از روايات از محاسن و مكارم اخلاقي سخن به ميان آمده است. اما اينكه چه فرقي ميان حسن الخلق و كرامت اخلاقي است، مي بايست به روايات مراجعه كرد.

برخي در پاسخ به تفاوت ميان محاسن و مكارم اخلاق مي گويند، حسن خلق نسبت به ديگران و مكارم اخلاق در ارتباط با فضيلت هاي شخصي است.

در يك تقسيم بندي كلي مي توان دستورات اخلاقي را به دو گروه محاسن و مكارم اخلاق تقسيم كرد:

آن دسته از دستورات اخلاقي كه مربوط به روابط اجتماعي و جلب منافع مادي و چگونگي معاشرت با ديگران است و موجب بهبود زندگي دنيوي مي شود، درگروه محاسن اخلاق قرار مي گيرد.

اخلاقياتي كه معيار انسانيت است و از بزرگواري و طبع بالا و تعالي روحي و معنوي انسان حكايت مي كند، در زمره مكارم اخلاق قرار مي گيرد. به عبارت ديگر، از تقابل بين حسن خلق با سوء خلق و محاسن اخلاق با مكارم اخلاق در روايات چنين بر مي آيد كه در مواردي كه اولياي الهي خواسته اند پيرامون اخلاق خوب به معناي جامع و كامل آن سخن بگويند و اهميت و ارزش آن را در مجموع بيان نمايند، از كلمه «حسن خلق» استفاده كرده و آن را با «سوء خلق» سنجيده اند و بدين وسيله، ما را بر ملكات حميده و سجاياي اخلاقي پسنديده تشويق و ترغيب كرده از صفات ناپسند باز داشته اند و به موازات ذكر فوايد مادي و معنوي حسن خلق، از زيان هاي دنيوي و اخروي سوء خلق نيز سخن به ميان آورده اند.

براي مثال، پيامبر اكرم(ص) در اين كلام گهربار خود مي فرمايند: «من سعاده الرجل حسن الخلق و من شقاوته سوء الخلق.» (مستدرك الوسايل، نوري، ج2، ص 38).

اما در مواردي كه اولياي دين خواسته اند از تعالي معنوي و كمال روحاني سخن بگويند و افراد جامعه را به ارزش هاي عالي انساني متوجه كنند، از مكارم اخلاق نام برده اند و آن را در كنار محاسن اخلاق آورده اند و گام نهايي هدف انبيا و اولياي الهي شمرده اند.

هدف بعثت

اولياي دين به پيروان خود مي فهماندند كه هدف عالي رهبران اديان الهي، از جمله اسلام، تنها اين نيست كه مردم را با اخلاق خوب اجتماعي آشنا سازند و تربيت كنند، بلكه علاوه بر آن مي خواهند آنان را با سجاياي عالي انساني پرورش دهند و از مزاياي كرامت وانسانيت برخوردارشان نمايند. به همين دليل رسول اكرم(ص) مي فرمايند: «بعثت لاتمم مكارم الاخلاق؛ به منظور رسيدن به مكارم اخلاق، به پيامبري مبعوث شدم. (فيض كاشاني، محجه البيضاء، ج 4، ص121)

چگونگي رسيدن به اين مقام رفيع و بلند را مي توان در كلام اميرالمومنين(ع) جست وجو كرد، آنجا كه مي فرمايند: «ذللوا اخلاقكم بالمحاسن و قودوها الي المكارم؛ اخلاق خود را در آغاز با صفات حميده و محاسن اخلاق رام كنيد و سپس آن را به سوي مكارم اخلاق و سجاياي عالي و ملكات نفساني انساني سوق دهيد. (همان، ص122)

بنابراين، گام اول در اخلاق رعايت محاسن اخلاقي است. براي دست يابي به گام دوم، يعني مكارم اخلاق، بايد گام اول را با موفقيت سپري كرد.

محاسن اخلاق مايه بهزيستي و موجب تحكيم روابط اجتماعي است. محاسن اخلاق مردم را به ادب و احترام متقابل وامي داد و در جامعه مهر و محبت ايجاد مي كند. دست يابي به محاسن اخلاق كم و بيش براي همه افراد ميسر است و همه مي توانند با تمرين و مراقبت هاي لازم، دير يا زود خويشتن را به اخلاق خوب اجتماعي متخلق سازند، با مردم به گرمي برخورد كنند، وظايف خويش را به شايستگي انجام دهند و از نتايج مفيد و ثمربخش آن بهره مند گردند.

مكارم اخلاق آن دسته از صفاتي است كه در مرتبه بالاتري قرار دارد و به انسان تعالي معنوي عطا مي كند و تمايلات عالي انسان را از قوه به فعليت درمي آورد. تنها كساني مي توانند به اخلاق كريمه متخلق شوند كه از محاسن اخلاقي عبور و بر هواي نفس خود غلبه كرده، به خواهش هاي غيرانساني خويش پشت پا زده و خويشتن را از اسارت آزاد نموده باشند. پس، محاسن اخلاق براي تأمين حيات بشري و زندگي مادي است و مكارم اخلاق براي احياي جنبه انساني و تكميل جهات معنوي.

«برخي در تعريف محاسن اخلاق گفته اند: آن قسم خلق و خويي كه در شرع مقدس، ممدوح شناخته شده و با غرايز حيواني و تمايلات نفساني هماهنگ است، يا لااقل با آنها تضادي ندارد، حسن خلق است و در تعريف مكارم الاخلاق گفته شده: آن قسم خلقيات عالي و رفيعي كه اگر كسي بخواهد انجام دهد يا بايد با هواي نفس خود و غرايز خويش بجنگد و در جهت مخالف آنها قدم بردارد يا لااقل بايد نداري آنها را ناديده انگارد.

محاسن اخلاق با تمايلات نفساني هماهنگ است، اما مكارم اخلاق در نقطه مقابل غرايز است. انساني كه تعالي يافته و متصف به مكارم اخلاق شده است، در معرض اين است كه فخرفروشي كند و با اين فخرفروشي از جهت الهي خارج گردد.

امام سجاد(ع) از خداوند كرامت هاي اخلاقي و اخلاق بزرگوارانه را درخواست مي كند و از خداوند مي خواهد كه دچار آفت فخرفروشي نگردد. چون مرز بين اين دو دقيق و بسيار ظريف است و تنها با توفيق و دستگيري خداوند است كه انسان مي تواند مرزها را بشناسد و از حد خويش خارج نشود.

تفاوت محاسن و مكارم اخلاق در كلام امام صادق(ع)

براي درك بهتر تفاوت ميان محاسن و مكام اخلاق مي توان به روايتي اشاره كرد كه از امام صادق(ع) درباره تعريف حسن الخلق و مكارم اخلاق بيان شده است.

راوي گويد: قلت لابي عبدالله(ع): ما حد حسن الخلق؟ قال: تلين جانبك و تطيب كلامك و تلقي اخاك ببشر حسن؛

به امام صادق(ع) عرض كردم: حد حسن خلق چيست؟ فرمود: با مردم به نرمي برخورد كن و پاكيزه سخن بگو و با برادرت گشاده رو باش.

قد سئل الصادق(ع) عن مكارم الاخلاق؟ فقال العفو عمن ظلمك وصله من قطعك و اعطاء من حرمك و قول الحق و لو علي نفسك.

از حضرت صادق(ع) از مكارم اخلاق سؤال شد كه چيست؟ آن حضرت در پاسخ فرمود: مكارم اخلاق آن است كه نسبت به كسي كه به تو ظلم كرده عفو كني و با كسي كه با تو قطع رابطه كرده ارتباط برقرار كني و كسي كه تو را محروم كرده به او عطا كني و سخن حق بگويي گرچه به ضرر تو باشد. (بحارالانوار، ج61، ص012)

بنابراين، در اينكه ميان محاسن اخلاق و مكارم آن چه تفاوتي وجود دارد، شايد بتوان گفت: محاسن اخلاق عبارت است خوي و خصلت هاي پسنديده و مكارم اخلاق عبارت است از بزرگواري و كرامت نفس و به تعبير ديگر آن قسم خلق و خويي كه در شرع مقدس پسنديده شناخته شده و با غرايز حيواني و تمايلات نفساني هماهنگ است يا لااقل با آنها تضادي ندارد حسن خلق است و مكارم اخلاق عبارت است از آن قسم خلقيات عالي و رفيعي كه اگر كسي بخواهد انجام دهد يا بايد با هواي نفس و غرايز حيواني خود بجنگد و در جهت مخالف آنها قدم بردارد يا لااقل بايد نداي آنها را ناديده بگيرد و نسبت به آن بي اعتنا باشد.

صفاتي را كه امام(ع) در تعريف حسن خلق فرموده با تمايلات نفساني هماهنگ است يعني انسان ذاتا ميل دارد محبوب مردم باشد و با مردم مؤدب سخن بگويد. اما در مكارم اخلاق آدمي به طور طبيعي مايل نيست آن طور عمل كند كه مي خواهد بلكه مي خواهد در جهت مخالف مكارم اخلاق قدم بردارد مثلا اگر كسي به شما اهانت كرد غريزه انتقامجويي مي گويد بايد عمل او را تلافي كرد اما امام صادق مي فرمايد: مكارم اخلاق اقتضا مي كند او را ببخشي.

 

محمد علي آبادي

Keyhannews.ir